Kilka słów na temat zbliżającej się wielkimi krokami uchwały Izby Cywilnej Sądu Najwyższego.

lt. 26, 2021

Szanowni Państwo, w związku z licznie kierowanymi do Nas pytaniami w przedmiocie zbliżającej się uchwały całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, która ma zapaść 25 marca 2021 roku chcielibyśmy Państwu przybliżyć czego będzie dotyczyć powyższe rozstrzygnięcie i jaki może mieć wpływ na sprawy tzw. kredytów frankowych.

Wniosek Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego

Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego prof. dr. hab. Marta Manowska odpowiadając na potrzeby praktyki (pełnomocników kredytobiorców, orzecznictwa sądowego) wystąpiła z wnioskiem o rozstrzygnięcie przez pełen skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego (7 sędziów) zagadnień prawnych dotyczących problematyki kredytów indeksowanych i denominowanych do walut obcych.

Wniosek Pierwszej Prezes obejmuje 6 następujących pytań:

1. Czy w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie wiąże konsumenta, możliwe jest przyjęcie, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów?

W razie odpowiedzi przeczącej na powyższe pytanie:

2. Czy w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego do takiej waluty umowa może wiązać strony w pozostałym zakresie?

3. Czy w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu denominowanego w walucie obcej umowa ta może wiązać strony w pozostałym zakresie?

Niezależnie od treści odpowiedzi na pytania 1-3:

4. Czy w przypadku nieważności lub bezskuteczności umowy kredytowej, w wykonaniu której bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają odrębne roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron, czy też powstaje jedynie jedno roszczenie, równe różnicy spełnionych świadczeń, na rzecz tej strony, której łączne świadczenie miało wyższą wysokość?

5. Czy w przypadku nieważności lub bezskuteczności umowy kredytowej z powodu niedozwolonego charakteru niektórych jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się od chwili ich wypłaty?

6. Czy, jeżeli w przypadku nieważności lub bezskuteczności umowy kredytowej którejkolwiek ze stron przysługuje roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego w wykonaniu takiej umowy, strona ta może również żądać wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych przez drugą stronę?

Uchwała całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z chwilą podjęcia będzie miała moc tzw. zasady prawnej, powyższe wynika z art. 87 ustawy z dnia ustawy z dnia 08 grudnia 2017 roku o Sądzie Najwyższym. W praktyce oznacza to, że wszystkie sądy powszechne orzekające w sprawach cywilnych dotyczących kredytów indeksowanych/denominowanych do walut obcych powinny orzekać zgodnie z tą uchwałą. Zatem uchwała ma na celu uporządkowanie i ujednolicenie rozbieżności pojawiających się w orzecznictwie sądowym.

Nasze stanowisko w sprawie pytań Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego

Pierwsze pytanie z wniosku Pierwszej Prezes SN dotyczy możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych dotyczących sposobu określania kursu waluty obcej przez bank innymi sposobami określania kursów waluty obcej wynikających z przepisów prawa lub zwyczajów. Odpowiedź na to pytanie musi być przecząca (co zresztą sugeruje poniekąd sam wniosek Pierwszej Prezes SN („W razie odpowiedzi przeczącej na powyższe pytanie.”). Biorąc pod uwagę wytyczne płynące z dorobku orzecznictwa TSUE (Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej) jak i aktualne orzecznictwo sądowe, sądy nie mają możliwości zastąpienia sposobu ustalania kursów walut obcych innym sposobem ustalania kursów, w szczególności zastępowania kursów banku kursem średnim NBP (zob. orzeczenie TSUE sygn. akt: C -26/13, wyrok z dnia 25 lutego 2021 roku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu sygn. akt: I ACa 256/20).

            Odpowiadając na pytanie drugie w razie usunięcia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego do takiej waluty umowa może obowiązywać w pozostałym zakresie. Wynika to z faktu, że kwota kredytu określona w klasycznej umowie kredytu indeksowanego do CHF została określona w złotych. Jeśli zatem kredytobiorca nie wyraża świadomej, swobodnej i wyraźnej zgody przed sądem na unieważnienie umowy, to umowa kredytu indeksowanego powinna obowiązywać dalej jako umowa kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR + marżą z umowy kredytu.

Przeciwnie jest w przypadku umowy kredytu denominowanego do waluty obcej, albowiem umowa bez postanowień odnoszących się do zasad ustalania kursów waluty obcej nie może dalej obowiązywać (odpowiedź zatem na pytanie trzecie powinna być przecząca).

Z kolei pytanie czwarte dotyczy rozliczenia stron nieważnej umowy, a konkretnie czy sądy powinny rozliczać strony nieważnej umowy wg teorii dwóch kondykcji czy wg teorii salda. Należy się spodziewać, że pełny skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego zajmie stanowisko tożsame jak we wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 roku, sygn. akt: V CSK 382/18, uchwała Sądu Najwyższego III CZP 11/21) w których dał prymat teorii dwóch kondykcji.

            Ostatnie dwa pytania są zdecydowanie pytaniami najbardziej problematycznymi a zarazem najbardziej istotnymi dla praktyki i orzecznictwa jak również dla banków. Mianowicie pytanie 5 dotyczy kwestii rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczeń banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu umowy kredytu. Należy poczynić w tym miejscu uwagę, że wyrok sądu stwierdzający nieważność umowy ma charakter deklaratoryjny (stwierdza, że umowa pomiędzy stronami jest nieważna), w takim wypadku należało by przyjąć, że bieg przedawnienia roszczenia banku zaczyna swój bieg od chwili wypłaty kredytu (jako, że jest to roszczenie związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przez bank przedawnienie następuje po upływie 3 lat od dnia wypłaty kredytu) a zatem roszczenia banków będą w takiej sytuacji przedawnione.

            Zdecydowanie najtrudniej jest zająć jednoznaczne stanowisko w przypadku ostatniego pytania Pierwszej Prezes SN. Dotyczy ono kwestii żądania którejkolwiek ze stron nieważnej umowy kredytu o tzw. wynagrodzenie z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych (wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z kapitału). Biorąc pod uwagę wymieniony już przez Nas wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 roku w sprawie o sygn. akt: V CSK 382/18, Sąd Najwyższy w tym orzeczeniu trafnie zauważył, że TSUE nie zajął dotychczas stanowiska w tym przedmiocie. Sąd Najwyższy nie wyklucza możliwości dochodzenia tego żądania jednocześnie zaznaczając, że wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z kapitału przysługujące bankowi nie może spowodować uniknięcia negatywnych konsekwencji unieważnienia umowy kredytu dla banku. Ponadto Sąd Najwyższy wskazał, że w wielu przypadkach otrzymane wynagrodzenie było by znacznie niższe niż świadczenia konsumenta spełniane na podstawie niedozwolonej klauzuli. Sąd Najwyższy jednoznacznie zwraca uwagę na sankcyjny (odstraszający efekt) stosowania klauzul niedozwolonych przez przedsiębiorcę. Biorąc powyższe pod uwagę roszczenie to w żadnym stopniu nie może kompensować strat banku, jako strony odpowiedzialnej za przygotowanie umowy kredytowej zawierającej klauzule abuzywne. Nie można również wykluczyć, że żądanie wynagrodzenia za korzystanie z kapitału będzie przysługiwać również konsumentowi, który świadczył na rzecz banku na podstawie nieważnej czynności prawnej (condictio sine causa).

Wpływ uchwały Sadu Najwyższego na sprawy kredytów frankowych

Z całą pewnością uchwała Sądu Najwyższego będzie miała istotny wpływ na rozpoznawanie „spraw” frankowych. Naszym zdaniem należy spodziewać pro konsumenckiego stanowiska SN, który wprost wypływa z bogatego dorobku orzeczniczego TSUE. Uchwała 25 marca 2021 roku może zdecydowanie wpłynąć na sprawniejsze rozpoznawanie spraw sądowych. Należy jednak zauważyć, że w 2020 roku ilość spraw „frankowych” w sądach I instancji (rejonowych, okręgowych) wynosiła: 37 225. Liczba ta w galopującym wręcz tempie rośnie (przyrost pomiędzy  2019 a 2020 rokiem wyniósł: 221 % – jak wynika z informacji opublikowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości). Korzystna dla kredytobiorców uchwała SN, której się spodziewamy może spowodować jeszcze gwałtowniejszy wzrost wpływów pozwów kredytobiorców do sądów, co z kolei może sparaliżować ich działanie. Jest to aktualne w szczególności w stosunku do sądów okręgowych, które w szybkim tempie mogą znaleźć się w tożsamej sytuacji jak Sąd Okręgowy w Warszawie, który nie jest w stanie normalnie funkcjonować z uwagi znaczny wpływ spraw frankowych.

Kliknij, aby ocenić post.
Ilość głosów: 8, Średnia: 4.8